हामीले के गुमायौं: मनरेगा साइटमा एक दिनबाट मैले के सिकेँ

फेब्रुअरी २८, २०१५ मा संसदमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले महात्मा गान्धी राष्ट्रिय ग्रामीण रोजगार ग्यारेन्टी ऐनलाई खारेज गर्दै यसलाई अघिल्ला सरकारहरूको असफलताको ‘जीवित स्मारक’ भनेर व्याख्या गरे । उनले भनेका थिए ‘यसले लाखौं गरिब मानिसहरूलाई ‘खाडल खनेर’ बाँच्न बाध्य पारेको छ ।

आफ्नो विशिष्ट व्यंग्यात्मक स्वरमा, मोदीले घोषणा गरे, ‘मेरो राजनीतिक विवेकले मलाई कहिल्यै मनरेगा खारेज नगर्न भन्छ...किनभने हामी चाहन्छौं कि मानिसहरूले बुझुन् यी भग्नावशेषहरू कसले छोडे... । यति धेरै वर्ष पछि पनि तपाईंलाई खाडल खन्न कसले बाध्य पार्यो । यो कार्यक्रम त्यसपछि लगभग एक दशकसम्म जारी रह्यो, यद्यपि यसको अवस्था कमजोर थियो, बजेट संकुचित थियो, र ज्याला पाउन महिनौं कुर्नु पथ्र्यो । केन्द्रीय सरकारले रोजगार ग्यारेन्टी कानूनको मुटु हो भनेर कहिल्यै स्वीकार गरेन । यो त्यस्तो सरकारी कार्यक्रम थिएन जसलाई कार्यपालिकाले आफ्नो इच्छाले फिर्ता लिन र बजेट उपलब्ध गराउन अस्वीकार गर्न सकोस् ।

यो कानुनी रूपमा अनिवार्य थियो । तैपनि, प्रधानमन्त्रीले अहिलेसम्म २०१५ मा संसदलाई दिएका आफ्ना आश्वासनहरूमा अडिग रहेका छन् । कार्यक्रम र यसलाई नियन्त्रण गर्ने कानून कमजोर पारिएको छ, तर खारेज गरिएको छैन ।

प्रधानमन्त्री यो कुरा स्वीकार गर्न तयार नहुन सक्छन्, तर सत्य यो हो कि मनरेगा र राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा ऐनका कारण कडा कोभिड लकडाउनको समयमा लाखौं मानिसहरू भोकमरीबाट बच्न सफल भए ।

उनी यो पनि स्वीकार गर्दैनन् कि विश्वभरका सरकारहरू र काम गर्ने मानिसहरूले यो अनौठो कानूनको प्रशंसा गरेका छन् ।

काम गर्ने अधिकारको ग्यारेन्टी गर्दै

उत्तरी गोलार्धभरिका देशहरूमा, काम गर्ने अधिकारलाई मान्यता दिनु भनेको काम पाउन नसक्नेहरूलाई बेरोजगारी भत्ता प्रदान गर्नु हो । काम गर्ने अधिकारको ग्यारेन्टी गर्न भारतले मात्र एकदमै फरक दृष्टिकोण अपनायो ।

यहाँ, यो लक्ष्य बेरोजगारी भत्ता प्रदान गरेर होइन तर रोजगारी प्रदान गरेर हासिल गरिएको थियो । यस कानून मार्फत, भारतले बेरोजगारहरूलाई भोकमरीबाट जोगाउने र मानव मर्यादाको रक्षा गर्दै सम्मानजनक तरिकाले काम गर्ने तरिका प्रदर्शन ग-यो ।

यद्यपि, आफ्नो सामान्य शैलीमा, मोदी सरकारले कुनै पूर्व चेतावनी बिना, कुनै सार्वजनिक छलफल बिना, संसदमा दुई दिनको सरस छलफल पछि अचानक मनरेगा ऐन खारेज गर्यो ।

ग्यारेन्टी खारेज गरियो । यो कार्यक्रम अब केन्द्र सरकारले छनोट गरेका क्षेत्रहरूमा लागू गरिनेछ ।

काम गर्ने अधिकार, जुन जीवनको मौलिक संवैधानिक अधिकार हो, केन्द्र सरकारले अनिश्चितकालीन अनुग्रहमा घटाएको छ ।

यो कार्यक्रम खेतीपातीको मौसममा सञ्चालनमा आउन बन्द हुनेछ, जसले गर्दा कृषि कामदारहरूको रोजगारदाताहरूसँगको मोलमोलाई गर्ने शक्ति खोसिनेछ, जुन उनीहरूले लगभग एक दशक अघि पहिलो पटक प्राप्त गरेका थिए । र राज्य सरकारको योगदान १० प्रतिशतबा बाट ४० प्रतिशतसम्म बढाइएको छ ।
धेरैजसो राज्य सरकारहरूको दयनीय आर्थिक अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै, यो कार्यक्रम लगभग हराउनेछ, विशेष गरी बिहार, झारखण्ड, ओडिशा र छत्तीसगढ जस्ता गरिब राज्यहरूमा, जहाँ यो भारतका गरिब जनताको लागि बाँच्ने माध्यम थियो ।

मनरेगा साइटमा काम गर्ने एउटा अनौठो अनुभव

जब संसदले ज्यालादारी कामदारहरूको दश वर्षभन्दा बढी संघर्षको परिणामस्वरूप बनेको कानून खारेज ग¥यो, मलाई मनरेगा साइटमा काम गर्दाको एक दिनको अनौठो अनुभवको स्मरण् भो ।

ती केही घण्टाहरूले मलाई संसारको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमले यस अन्तर्गत कडा परिश्रम गर्ने लाखौं मानिसहरूका लागि वास्तवमा के अर्थ राख्छ भनेर बुझ्न मद्दत ग-यो ।

धेरै पुस्तकहरू पढेर (वा जिल्ला प्रशासकको रूपमा अवलोकन गर्दा) पनि मैले यो बुझ्न सकिन । त्यसैले मैले मेरा अनुभवहरू सङ्कलन गरें र यहाँ तपाईंहरूसँग साझा गरें ।

मजदुर किसान शक्ति संगठनका साथीहरूले राजस्थानको राजसमन्द जिल्लाको अरावली पर्वतश्रृंखलासँग जोडिएको मरुभूमि मैदानमा स्कूल फर डेमोक्रेसी नामक एउटा अद्भुत विद्यालय निर्माण गरेका छन् ।

यस विद्यालयमा, मैले शान्ति तथा न्याय कार्यकर्ता र घरबारविहीन अधिकार कार्यकर्ताहरू सहित लोकतन्त्रको बारेमा एक हप्ता लामो छलफलको लागि अमन बिरादरीका ६० सदस्यहरूको टोलीलाई आफूसँगै सहभागी गराएँ ।

मजदुर किसान शक्ति संगठनका सहकर्मीहरूले महसुस गरे कि मनरेगा साइटमा एक दिनको शारीरिक श्रमले हामीलाई कक्षाकोठाको व्याख्यान भन्दा धेरै कुरा सिकाउनेछ । उनीहरू सही थिए ।

हामीलाई के आशा गर्ने भन्ने कुरा थाहा थिएन । वसन्तको एउटा सुन्दर बिहान थियो जब हामी अनिच्छुक भएर बसबाट ओल्र्यौं, र हामी छिट्टै पाँच जनाको टोलीमा विभाजित भयौं ।

‘सहकर्मी’ ले हामीलाई कामको बारेमा व्याख्या गरे । सानो सिँचाइ ट्याङ्कीको लागि तटबन्ध बनाउन माटो खन्ने ।

प्रत्येक टोलीलाई माटो खन्न र तटबन्धको पर्खालमा बोक्न केही वर्ग मिटर जमिन दिइएको थियो । हामीलाई माटो खन्नको लागि बेल्चा र टाउकोमा बोक्न ट्रे दिइयो । हामीलाई नाप्ने नियमहरू पनि सिकाइयो ।

हामीले चार घण्टा, अर्थात् आधा दिन काम गर्नुपर्ने थियो, तर यदि हामीले न्यूनतम तोकिएको काम पूरा गर्यौं भने मात्र आधा दिनको ज्याला पाउने थियौं । यो ज्याला नियमित मनरेगा कामदारहरूको बैंक खातामा जम्मा गरिनु पर्ने थियो ।

तीमध्ये धेरैजसो महिलाहरू थिए, जो नजिकैको डाँडामा बसेर हामीलाई अचम्म मानेर काम गरिरहेको हेरिरहेका थिए ।

मेरो टोलीमा हैदराबादका घरबारविहीन पुरुष र महिलाहरू थिए,जो हाम्रो आश्रयमा बस्थे । तिनीहरू सबै पहिले घरबारविहीन थिए र अब अन्य घरबारविहीन मानिसहरूसँग स्वयंसेवा गरेका थिए । हाम्रो टोलीका सदस्यहरूले काम आपसमा बाँडे । साना केटाहरूले माटो खने,अनि मेरो उमेरलाई ध्यानमा राख्दै, मलाई टाउकोमा खनेको माटो बोक्ने काम तुलनात्मक रूपमा कम थकाइलाग्दो दिइयो ।

सुरुका पन्ध्र मिनेट रमाइलो थियो, वरिपरिका टोली हाँस्दै र ठट्टा गर्दै थिए । तर चाँडै नै शारीरिक परिश्रमले असर गर्न थाल्यो, किनकि कोही पनि यसको अभ्यस्त थिएनन् ।

मैले पहिले कहिल्यै टाउकोमा गह्रौं भारी उठाएको थिइनँ, गह्रौं भारी उठाउँदा मलाई टाउको दुखिरहेको थियो।

वसन्तको घाम चम्किरहेको थियो,  घामले अझै पनि पोलिरहेको थियो किनकि हामीलाई पसिना आउन थाल्यौं । मेरो टोलीका एक जना युवा, चट्टानी जमिन खन्ने क्रममा, अचानक बेहोस भए । हामीले उसलाई छहारीमा बोकेर लग्यौं,अनि नियमित रूपमा काम गर्ने महिला कामदारहरूले उनलाई होस फर्काउन मद्दत गरे । उनी लज्जित थिए, तर सबैले उनलाई प्रोत्साहन दिए । एक जना कामदारले उनलाई माटोको भाँडोबाट पानी दिए ।
धेरै मानिसहरूले खुसीसाथ पानी पिए र पसिनाले भिजेको अनुहार धोए ।

कम पैसामा बढी कडा परिश्रम

चार घण्टा यसरी बित्यो मानौं कहिल्यै समाप्त हुने छैन । जब हाम्रो तोकिएको आधा दिनको काम सकियो, सबैलाई राहत मिल्यो । हामीले आराम गर्यौं, र त्यसपछि सोच्यौं कि हाम्रो कामले कति कमाएको छ ।

जग्गा नापेपछि, हाम्रो टोलीका प्रत्येक सदस्यले ८० रुपैयाँभन्दा कम कमाएको थाहा पायौं ।

यति थोरै पैसा कमाउन कति धेरै मेहनत लाग्छ भनेर हामी छक्क पर्यौं र नम्र पनि भयौं । तर गर्व, उपलब्धि र सम्मानको अनौठो अनुभूति पनि थियो ।
‘यसलाई कसैले कसरी कौशलहीन काम’ भन्न सक्छ?’ एक युवा सहकर्मीले भने ‘यसको लागि टिमवर्क, योजना र सावधानीपूर्वक रणनीति बनाउनु आवश्यक छ ।’
अरूले टोलीमा काम गर्दा सिर्जना हुने एकताको बारेमा कुरा गरे, कसरी हामीले हाम्रा कमजोरीहरूलाई सम्बोधन गर्दै हाम्रा शक्तिहरूलाई पूँजीकृत गर्न चाँडै सिक्यौं ।

त्यसपछि हामी केही बेर घना रूखहरूको छहारीमा नियमित कामदारहरूसँग बस्यौं, जसमध्ये धेरैजसो महिलाहरू थिए, जसमध्ये धेरैले आफ्ना साना बच्चाहरूलाई पनि साथमा ल्याएका थिए । हामीले उनीहरूलाई हामी को हौं भनेर चिनायौ्र । हामी साम्प्रदायिक हिंसाका पीडितहरू, भोका र घरबारविहीन सडकका मानिसहरूसँग काम गर्छौं भन्यौँ । त्यसपछि हामीले उनीहरूलाई मनरेगा साइटहरूमा गरिएको कामको बारेमा के सोच्नुहुन्छ भनेर सोध्यौं ।
उनीहरूको मूल्याङ्कन प्रधानमन्त्रीको भन्दा पूर्णतया फरक थियो । उनीहरूले गुनासो गरे कि ज्याला प्रायः ढिलो हुन्छ, हाजिरी दर्ता कहिलेकाहीं नक्कली हुन्छ, र धेरैजसो पञ्चायतहरूले उनीहरूलाई पूरा १०० दिनको काम प्रदान दिँदैनन् ।

तर कसैले पनि कामलाई बेकार ठानेनन्; बरु, उनीहरूले गाउँको पूर्वाधार बिस्तारै निर्माण गर्न आफ्नो सामूहिक योगदानको गर्वका साथ कुरा गरे ।
तिनीहरूले अति आवश्यक ट्याङ्की, इनार, विद्यालय र गाउँका सडकहरू निर्माण गरे । तिनीहरूले आफ्नो जमिन सुधार गर्न र पानी संरक्षण गर्न काम गरे । यदि खेतीपातीबाट थोरै आम्दानी हुन्थ्यो भने, तिनीहरूले विकल्पहरू खोजे ।

जसका कारण, पहिलो पटक उनीहरूको पुस्तामध्ये एकले आफूभन्दा उच्च जातका जमिन्दारहरूसँग मोलमोलाई गर्ने अवसर पायो ।
पहिलो पटक, भूमिहीन महिलाहरूको हातमा पैसा थियो, जुन उनीहरूले बचत गरेर खाना, आफ्ना बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य आपतकालीन अवस्थामा खर्च गरे । र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनीहरूले भोकमरीको सम्मानजनक विकल्प खोज्न सक्षम भए ।

उनीहरूसँग आफ्ना छोराछोरीको लागि राम्रो जीवन खोज्ने, ऋणको बोझबाट बच्ने र टाढा–टाढा जाने कठिन र एक्लो बसाइँसराइबाट बच्ने अवसर थियो ।
मलाई त्यतिबेला आवश्यकता महसुस भएको थियो – र अहिले पनि मलाई यो कुरा अझ बढी महसुस भइरहेको छ – कि यदि प्रत्येक सांसदलाई मनरेगा साइटमा केही घण्टा काम गर्न भनियो भने, सायद त्यो काम खाल्डो खन्ने र सरकारको असफलताको संकेत जस्तो लाग्दैन ।

उनीहरूले यसलाई सरकारी स्रोतसाधनको बर्बादीको अर्को उदाहरणको रूपमा हेर्ने छैनन् । बरु, उनीहरूले यसलाई लाखौं गरिब र कमजोर मानिसहरूलाई सम्मानजनक जीवन बिताउनको लागि एक बहुमूल्य तरिकाको रूपमा हेर्नेछन्, जुन संसारमा आफ्नो किसिमको एक अद्वितीय पहल हो ।

दवायरबाट