२,१९१ बंगाली मूलका मुस्लिम मारिएकाे भारत नेल्लीकाे त्याे घटना

कहिलेकाहीँ जीवनका दुःख बिर्सन निकै समय लाग्छ । १८ फेब्रुअरी १९८३ मा, गुवाहाटीबाट ४० किलोमिटर टाढा रहेको नेल्ली नरसंहारमा कम्तिमा २,१९१ बंगाली मूलका मुस्लिम मानिसहरू मारिएका थिए, जसबाट १६ गाउँका ३७० बालबालिका टुहुरा भए र उनीहरूका घरहरू ध्वस्त भए ।

स्मरणीय छ  यस नरसंहारको अनुसन्धान गर्न गठित न्यायिक आयोगको प्रतिवेदन अन्ततः असम राज्य सभामा प्रस्तुत हुन ४२ वर्ष लाग्यो ।

यो निरन्तर ढिलाइ बिना कारण भएको थिएन । यो १९८३ को नरसंहारको क्रूर अपराधहरूका लागि जवाफदेहितालाई अस्वीकार गर्ने र तथ्यहरु मेटाउनका लागि जानाजानी राज्यका केही निकायहरु जिम्मेवार छन् ।

स्वतन्त्र भारतको सबैभन्दा क्रूर तर बिर्सिएको नरसंहारमा राज्य सभामा न्यायिक आयोगको प्रतिवेदन ढिलो प्रस्तुत भएको थाहा पाएपछि, २००८ मा भएको नरसंहारको २५ औं वार्षिकोत्सवमा नेल्लीमा मेरो भ्रमणको सम्झनाहरू ताजा भए ।

पीडितहरूसँगको कुराकानीको आधारमा मैले बनाएका नोटहरू मैले फेला पारेँ, पछि मैले ती नोटहरूमा आधारित द हिन्दूको लागि लेख लेखें ।

२००८ मा, त्यो दुखद नरसंहारको २५ औं वार्षिकोत्सवमा, नेल्लीका पीडितहरूले मलाई देशको दुर्गम भाग र गरिबका गाउँमा बास बस्न आमन्त्रित गरे, जहाँ उनीहरू एक चौथाई शताब्दी अघि घटेका घटनाहरूको पीडा सम्झिरहेका थिए ।

हामी जाडोको सुरुतिरको हल्का घाममा एउटा ठूलो खुला आँगनमा भेला भयौं । ठूलो भीड जम्मा भयोः लुङ्गी लगाएका दाह्री पालेका वृद्ध पुरुषहरू, जसलाई पूर्वी बंगाली मुस्लिम मूल निवासीको रूपमा सजिलै चिन्न सकिन्थ्यो ।

मलाई परम्परागत स्वागत गरियो, उनीहरूले हामीलाई सुन्दर रातो कढ़ाई भएको परम्परागत सेतो असमिया गम्छा उपहार दिए ।

त्यसपछि, उनले बोल्न थाले र उनको शब्दहरूबाट स्पष्ट बुझिन्थ्यो  उनीहरुको मनमा लागेको घाउ अझै निको भएको छैन । बाँचेका परिवारहरूले धेरै पहिले नै न्यायको आशा त्यागेका बेला ती घाउहरू कसरी निको हुन सक्थे ?

उनीहश्रको शब्दहरूमा एक प्रकारको तरंग थियो—मानौं उसले २५ वर्ष पहिले होइन, भर्खरै देखेको क्रूरता अनुभव गरेको थियो । त्यस दिन त्यहाँ धेरै मानिसहरू उपस्थित थिए जसको शरीर चक्कुले काटिएको थियो ।

चक्कु र छुरा प्रहारबाट भएको चोटपटकले उनीहरूलाई मन कुँडिएको थियो । बाँचेकाहरुको शरीरमा खत बाँकी नै थियो । एक पुस्ता अघिको आक्रमणबाट भएको भयानक घाउ देखाउन केहीले आफ्नो लुगा फुकालेका थिए ।

उहाँको कुरा सुनेर, सुन्न भेला भएका हामी सबै – अधिकारीहरू, शिक्षाविद्हरू, सामाजिक कार्यकर्ताहरू र अन्य – उनीको शोकको गम्भीरता र घाउहरूको ताजापन देखेर दुःखी र लज्जित भयौं ।

मसँगै आएका वरिष्ठ राज्य सरकारका अधिकारीहरूले मलाई अप्रत्यक्ष रूपमा भ्रमण गर्नबाट रोकेका थिए र यति पुरानो, पीडादायी दुर्घटनाको घाउ पुनः खोतल्न खोज्नुका बारेमा प्रश्न उठाएका थिए ।

उनले मलाई आश्वस्त पार्दै भनेका थिए ‘त्यहाँका मानिसहरू धेरै पहिले नै बसाई सरिसकेका छन् । त्यसो भए, नेल्लीको भ्रमणको उद्देश्य के हुन सक्छ ? यसले लामो समयदेखि गाडिएका सम्झनाहरूलाई मात्र ताजा बनाउनेछ ।

राज्यका विकास संस्थाहरूमा काम गर्ने अन्य धेरै साथीहरूले पनि यस्तै सल्लाह दिए । उनीहरूले भने ‘यो भ्रमणले यस क्षेत्रमा चर्को बहस भइरहेका मुद्दाहरूलाई उठाउनेछ ।’

तर यी पीडितहरू अडिग थिए – उनीहरू सुन्न चाहन्थे। उनीहरूलाई अस्वीकार गर्न मेरो मनले मानेन ।

हजारा खातुन, जसको अनुहारमा १९८३ मा भएको छुरा प्रहारको घाउको खत अझै थियो । उनी बाँचेकी थिइन्, हाम्रो अगाडि भुइँमा बसिन् र आफ्नो खाली काखतिर औंल्याइन् । उनले मधुरो स्वरमा भनिन्,‘म यहाँ मेरो बच्चालाई समातेर बसेकी थिएँ । तिनीहरूले मेरो सन्तानलाई काखबाट खोसेर दुई टुक्रा पारे ।

अर्की महिला, अलेखजान बीबी, अलि असहज थिइन् । उनको शरीरमा २५ वर्षअघि भएको आक्रमणको घाउको खत स्पष्ट रूपमा देखिन्थ्यो ।

हामी सबैले देख्यौं कि उनले आफ्नो मानसिक सन्तुलन गुमाएकी थिइन् । यस नरसंहारमा उनको परिवारका एघार सदस्यहरू मारिएका थिए ।

उनले हामीलाई भनिन् उनीमाथि भीडले आक्रमण गर्यो, कसरी, कहाँ लुकिन्, कसरी उनलाई भेटे आक्रमण गरे । 

‘अहिले मेरो यो संसारमा कोही छैन ।’ उनले भनिन् ।
लगभग तीस वर्षीय मोहम्मद मोनोरुद्दिन हाम्रो अगाडि बसे र आँसु झारे । त्यो दिन सम्झँदै उनले भने, ‘मेरा दाजुभाइ दिदीबहिनीहरू सबै मारिए, टुक्रा–टुक्रा पारिए । म त्यतिबेला सात वर्षको थिएँ। मैले मेरा आमाबाबुलाई मेरो अगाडि मारिएको देखेँ ।’ मैले अर्की महिलाको हत्या भएको र उनको बच्चा उनको हातबाट खोसेर आगोमा फ्याँकिएको देखेँ । उनी दिनभर रोइरहे ।

उनी भन्छन् ‘म दिनभरि डरले कराएँ । साँझमा, केन्द्रीय रिजर्भ पुलिस बल आएर मलाई बचायो । पछि, हामीले थाहा पायौं कि हाम्रो घर जलेको थियो । केही पनि बाँकी थिएन ।’

उनको घरमा भएका सबै सामान जलेको थियो चामलको भण्डार आगोमा जलेर नष्ट खरानी भएको थियो ।  नगाउँमा बस्ने मेरो जेठो दाइले उनलाई हुर्काए  तर सँधै एक्लो महसुस् गरिरहे ।

अरू धेरैले आफ्नो एक्लोपनको बारेमा बताए । नून नहर बेगम १० वर्षकी थिइन् र जब हत्या सुरु भयो, उनले भाग्न खोजिन्, तर आक्रमणकारीहरूले उनलाई समातेर नराम्ररी घाइते बनाए ।

उनी दुई महिना अस्पतालमा बसिन् । उनकी आमा र चार भाइबहिनीको हत्या गरियो ।

‘आज हामी जहाँ उभिरहेका छौं, उनीहरूलाई त्यहीं मारियो ।’ उनले भनिन् ‘२५ वर्षदेखि मेरो मनमा चैन छैन ।’
अहिले दर्जीको काम गर्ने बब्लु अहमदले दुई वर्षको उमेरमा नरसंहारमा आफ्ना आमाबाबु गुमाए । उनलाई उनका हजुरबा हजुरआमाले हुर्काएका थिए । उनका दिदीबहिनीहरूलाई एसओएस चिल्ड्रेन्स भिलेजमा हुर्काइएको थियो ।

१९८३ को नेल्ली नरसंहार, जुन अहिले बिर्सिएको छ । आसाम र बाँकी भारतमा जातीय सफाया र नरसंहारमा सरकारी संलग्नताको खुला रक्तपातपूर्ण चक्र सुरु भएको थियो ।

यसपछि, १९८४ मा दिल्ली, १९८९ मा भागलपुर र १९९३ मा मुम्बईमा सरकारको सहयोगमा यस्तै नरसंहारहरू भए, जुन २००२ मा गुजरातमा चरम सीमामा पुगेको थियो ।

नेल्लीमा मारिएकाहरूको परिवारलाई सरकारले केवल ५,००० रुपैयाँ क्षतिपूर्ति दियो । १९८४ को सिख नरसंहारपछि प्रति व्यक्ति ७,००,००० देखि १००,००० रुपैयाँ प्रदान गरिएको तुलनामा, यो रकम एक प्रहसन जस्तो देखिन्छ ।

सिख नरसंहारमा दिइएको रकम पनि कुनै पनि मानवीय लोकतान्त्रिक सरकारले नरसंहारको विनाश भोगेकाहरूलाई क्षतिपूर्तिको रूपमा दिन बाध्य महसुस गर्नुपर्ने रकमको तुलनामा धेरै कम थियो ।

नेल्ली नरसंहारको सम्बन्धमा ६८८ आपराधिक मुद्दा दर्ता भएका थिए र तीमध्ये ३१० मुद्दामा आरोपपत्र दायर गरिएको थियो । बाँकी ३७८ मुद्दाहरू ‘प्रमाणको अभाव’ भन्दै प्रहरीले गरेको दाबीका आधारमा बन्द गरिएको थियो ।

असम सम्झौता अन्तर्गत, असम गण परिषद सरकारले सबै ३१० आरोपपत्र मुद्दाहरू बन्द गरेको थियाे।

त्यसकारण, यो भयानक नरसंहारको लागि एक जनाले पनि मुद्दाको सामना गर्नु परेको छैन । यो स्वतन्त्रता पछिको कुनै पनि साम्प्रदायिक नरसंहारमा फौजदारी न्याय असफलताको सबैभन्दा खराब रेकर्ड हो ।

अन्य प्रमुख साम्प्रदायिक नरसंहार – दिल्ली, भागलपुर, मुम्बई, गुजरात, कंधमाल र मुजफ्फरनगर – र जातीय नरसंहार – किल्भेनमनी, दिहुली, करमचेदु, सुन्दुरु र खैरलिंगी मा पनि ज्यान गुमाएकाहरूलाई न्याय प्रदान गर्ने रेकर्ड निकै कमजोर रहेको छ ।

म दोहो-याउँछुः स्वतन्त्र भारतको सबैभन्दा खराब साम्प्रदायिक नरसंहारको लागि एक जना पनि व्यक्तिलाई सजाय दिइएको छैन वा मुद्दा पनि चलाइएको छैन ।
आज फेरि, नेल्ली नरसंहारका पीडितहरूको आँसु र रोदन सम्झँदै, मलाई लाग्छ त्यो दिन कहिले आउँछ जब हाम्रो क्रोध र हाम्रो सहानुभूतिले हाम्रा प्रहरी र अदालतहरूलाई यी सबै सामूहिक त्रासदीका पीडितहरूलाई न्याय प्रदान गर्न बाध्य पार्नेछ ?

वास्तवमा, हामीले कहिले महसुस गर्नेछौं कि हामी सँगै उभिएर र सहयोग गरेर मात्र सुरक्षित रहन सक्छौं ?

द वायरबाट